Nüfuzlu tarixçi professor Süleyman liyarl Rusiyann Qafqazla bal siyastinin tarixi saslarn "Amerikann ssi"n rh edib. Cnab liyarl il müsahibnin mtnini tqdim edirik:
Sual: Rusiyann tarixn Cnubi Qafqazdak siyastini nec sciyylndirrdiniz? Rusiya dövltinin burada balca hdflri n olub?
Cavab: ndi qrib görüns d, slind Rusiya ilk vv Cnubi  Qafqaz birinci drcli, bir nömrli hdf kimi götürmürdü. Rusiya siyastind bu, bir vasit kimi götürülürdü. Çünki Rusiya xarici siyastinin, o cümldn Qafqaz v rq siyastinin konsepsiyas birinci Pyotr trfindn, onun xüsusil "Pyotrun vsiyyti" adlanan sndind verilib. Bu snddn aydn olur ki,  Rusiya ilk vvl Osmanln, sfvi imperatorluunu v Hindistan l keçirrk, özünün müstmlksin çevirmyi hdflmidi. Cnubi Qafqaz is isti dnizlr - Hind okeanna, rb körfzin çxlar tmin etmk üçün corafi strateji baxmdan bir keçid üçün vasit kimi götürülürdü. Amma birinci Aleksandrn zamannda Qafqaz bir nömrli siyasi hrbi vzif kimi ortaya çxd. Çünki Pyotrun ölümündn sonrak 100 ilin içind aydn olmudu ki, Osmanl Türkiysinin, Sfvi rannn v hindistann zbti o qdr d asan msl deyil. Siyasi mram qalmaqda idi, amma Qafqaz mslsi artq ön keçmidi...
Sual: Cnubi Qafqazda 3 iri dövlt var. V tbii ki, Rus dövltin bunlara qar siyasti hmi eyni olmayb. Frdi milltlr qar  yürüdüln siyasti nec frqlndirrdiniz?
Cavab:  Tbii ki, burada frqlndirici mqamlar kifayt qdrdir. Gürcülrin provoslav triqtinin daycs olmalar mnviyyat baxmndan ruslar üçün bu ölkni v onun halisini daha clbedici saymaq üçün sas götürülürdü. Amma gerçk siyastd is, htta Pyotrun zamanndan – yni rus xarici siyastinini artq nnvi xttinin ortaya çxd dövrdn bütün msllrd rus siyastçilri ermnilr arxalanmaa üstünlük verirdilr. Azrbaycanllara qar heç bir milli siyasi hüquq tanmaq haqqnda söhbt getmirdi. Gürcülr haqqnda is rsmi raportlarda müyyn drcd htta heyranlq, rbt ifad olunurdu, amma gerçk siyastd üstünlük hmi ermnilr verilirdi.
Sual: Rus imperializminin regionda uzunmüddtli tsirlri haqqnda n demk olar? Rus imperiyas Cnubi Qafqazda n kimi izlr qoyub?
Cavab: Azrbaycanda msln, çar hökümti sl emaledici fabrik zavod snayesinin yaranmasna maneçilik tördirdi. 1820-ci illrin sonundan Azrbaycanda fabrik snayesi ipkçilik sahsind yaranmaa balad - vvlc manufaktura, sonra da fabrika adlar il. Bu müssislr slind yarmfabrikat istehsal il mul olurdular. Yni sl fabrik-zavod snayesini tmsil edn müssislr deyildi. Azrbaycanda mktblrin açlmasna da çar hökümti son drc böyük qsqanclqla yanard. Ayr-seçkilik bütün sahlrd idi. Bunu millt çatdran ilk orqanmz is, Hsn by Zrdabinin "kinçi" qzeti olmudu ki, 1975-ci ild saylarnn birind yazrd: "Bizlr Rusiya trsindn zbt edilmi olklrik. Amma bizlr - Qafqaz türklrin olan münasibt tamamil bam-baqadr, ninki qonularmza..."