VOANews.com

Dengê Amerîka KurdîKarê me ragehandin e

09 Kanna DuwÌe 2009 

Evro li VOA:

NeyÌen bi 45 zimanan

Pirsyarên Gitî yên Rêxistina Saxlemîya Cîhanî (WHO) di Derbarê Înfluenza Balindeyan de

Di derbarê nexweîya Teyr û Tewalan de Rêxistina Saxlemîya Cîhanî (World Health Organization) hin pirsyar û bersivên wan amade kirine. Eger tu bixwazî bizanî ka ev nexweî çi ye û çi metirsîyên wê hene li ser malpera Pika Kurdî ya Radyoya Dengê Amerîka bala xwe bide vê wergerê.

1. Erê Înfluenza Avian çîye?

Înfluenza Avian an jî înfluenza balindeyan nexweîyek e ku bi tenê tête vegirtin û veguhestin di nav teyr û tewalan de û adeten tesîrê li teyr û tewalan dike. Teyr û tewalên li nav malê dijîn bi vê nexweîyê dibe sebeba egera peydekirina du rengên pilleyên nexweîyê. Pilleya yekê, pilleyeke kêm û ya din jî ya bilind. Pilleya kêm bi tenê dibe egera nîanên nexweîyan û bi sanahî derbaz dibe. Pilleya bilind ji nikê ve peyda dibe û bi awayekî zû û bi lez tête belav kirin di nav teyr û tewalan de û her wiha dibe sebeba nexweîya du qat di nav laê teyr û tewalan de û di demê 48 saetan pê dimrin.

<< Vegere jora rûpelê


2. Kîjan vîrus dibe sebeba nexweîyan?

Vîrusa A ya înfluenza bi tenê vîrusa H5 H7 û bi çend cûrên din tête naskirin bi egera nexweîya pilleya bilind. Lê ew jî serê sedî sed nîne ku ev vîrusa A hemî caran bibe sebeba serhildaya nexweîyan. Belê li gora têgihîtinên niha vîrusa H5H7 ji vîrusa A dibe egera nexweîya pilleya kêm di nav komeleya teyr û tewalan de. Demê ew nexweî dikeve nav teyr û tewalan de ev vîrus dikare bête guhertin di demê çend mehan de bo nexweîya pilleya bilind. Ji ber vê çendê ev nexweîya H5H7 di nav teyr û tewalan de dibe cîhê putepêkirinê, her çend ku nîanên wê gelek destpêkî be.

<< Vegere jora rûpelê


3. Erê teyr û tewalêt koçer vê vîrusê gelek belav dikin?

Hêta bi dirûstî ne diyare kû çawa teyr û tewalêt koçer varosa vê nexweîyê belav dikin. Kanî, cok û rûbar jêderên xweristine bo belav kirina hemû vîrusêt teyr û tewala kû renge bo bi sedan sale ew vîrus helgirtîye bêy kû çi ziyan hebin. 

<< Vegere jora rûpelê


4. Erê li ser nexweîya teyr û tewalan niha çi heye?

Belav bûna vîrusa teyr û tewalan kû li nîva sala 2003 li baûra rojhelata Asya dest pêkir, ji hemû cara mezintir û bi zîyantir bû. Çi cara wekû vê carê hind welata ev vîrus wernegirtîye, ya bûye egrera mirina nêzîkî 150 milyon teyr û tewalan.

<< Vegere jora rûpelê


5. Çi welat ber vê nexwaîyê keftine?

Ji nîva meha 12 sala 2003 heta serê heyva 2 sala 2004 nexeweiya wan bi vîrusa H5N1 li heyt welatên Asya hate ragehandin ew jî li Koreyê, Vîyetnamê, Japonê , Taylandê, Kambodîyayê , Komara Dîmûkrata Gelê Law, Endonesîya û Çîn. Çi cara li wan welatan berî niha belavnebûye. Li sere meha 8, 2004 vîrusa H5N1 li Malezya jî belav bû. Her wesa li Rûsya li sala 2005, paî Kazaxistan , Mxolistan û li meha 10, 2005 li Tirkîye û Romanya.

<< Vegere jora rûpelê


6. Çi xeter li ser saxlemîya mirovan hene?

Vîrusa H5N1-ku ji gotê teyr û tewalan tê, du xeterên serekî li ser saxlemîya mirovan hene: Ya yekê weheye ji teyr û tewalan rastewxwe bigêhîte mirovan û bibîte eger bo nexweîyeke giran. Kêm vîrusên înfluenza Avian mirov jî pê nexwe dibin. Vîrusa H5N1-eger bûye bo jimareka nexweîyan dinav mirovan da. Ne wekku înfluenza adetîye ku ji ber guhorînêt demêt salê û sarîyê û germê di nav sîstema bêhn helkêanê de peyda dibît. Lê nexweîya ku ji vîrusa H5N1 tête vegirtin ya giran e û mirov pê dimirin û dibîte eger bo nîmonyayê anku kul bûna sîpelanka û ji kar êxistina çend alîyên din ji sîstema berevanîya laeê mirovan.

Pitir ji nîva mirovên ku ev vîrusa vegirtî mirîne. Piranîya wan jî zarok û cihêlên nûgeh bûne.

Xetera duê hêta xirabtir e ji ya yekê; ew jî ewe heke vê vîrusê pitir derfet hebî dê bîte eger bo kul bûn û brînên giran di nav laên mirovan da û dê bi zanahî mirov ji hevdû vegirin. Eve jî dê bîte egera belavbûna êekê fireh li seranserî cîhanê.

<< Vegere jora rûpelê




7. Ev nexweîye bo yekemîn car li kî ve mirovan vegirt?

Li dû vekolînên ezmungehan li 4 welatan ev vîrusa peyda bibûn di nav laên mirovan de ew jî ; Kambodya, Endonêsya, Tayland û Vîyetnam. Li Hong Kong du kesan vîrus vegirtibû. Li sala 1997ê û yekemîn car ku mirovan ev vîrusa vegirtî 18 kesan vetirtibû û 6 ji wan miribû. Li destpêka sala 2003 du kesan li malbatekê li Hong Kong ev vîruse vegirtibû, yek ji wan miribû. Ew jî pa seredana babûna Çînê bû.

<< Vegere jora rûpelê


8. Çewa mirov vê vîrusê vedigre?

Bi rêka xwarin an dest lêdana gotê teyr û tewalan yên ku vîrus lê heye an jî dest kirina titên ku ew vîrus gehîtîye ji ber pîsatîya teyr û tewalan.

Heta nûke piranîya mirovên ku ev vîrusa vegirtî li gunda bûne ku malbat hindek teyr û tewalan li malên xwe bi xudan diken û li rexên malan tên û diçin û hindek caran diçine nav malan de jî an jî cîyêt ku zarok yarîya lê dikin. Vêca demê wan teyr û tewalan gelek vîrus di nav pîsatîya wan de hebît îhtîmale mirov jî wê vîrusê li wan cîhan vebigrin. Her wisa gelek malbat li Asya teyr û tewalan bo dahatîyê xwe bi xudan dikin an jî bo xwarinê li mal. Gelek malbat jî teyr û tewalêt vekutî difroin demê nîanên nexweekê lê dîyar dibin. areza dibêjin çareserkirina vê kiryare jî ya bi zehmet e.

<< Vegere jora rûpelê


9. Gelo meriv got û hêkên mirîk, teyr û tewalan bixo an na?

Bae, meriv dikare got û titên ji van heywanan çêdibin bixo lê belê li welatên ku ev nexweîya teyr û tewalan lê belav bûye lazime meriv bala xwe ba bide hin titan. Li deverên ku ev nexweîn belav nebûye pitî ku meriv ew got û berhemên teyr û tewalan wek hercar çewa ba paqij dike û ba dipijîne wê demê meriv dikare bi dilekî rehet bixo bêy tirsa ku dê vîrusa H5N1 ya wê êê bi meriv bikeve.

Li deverên ku ew op û nexweîn lê belav bûne dîsa meriv dikare got û hêkên wan heywana bixwe belê bi ertê ku bo pêjanê ba bê kelandin an jî bê pijandin û li gorî usula wê bê amade kirin. Vîrusa H5N1 li hember germahîyê hessas e. Germahîya ku hercar meriv bi kar tîne bo pijandinê ( ku hundir û derveyê got li ser 70ºC germahîyê bê pijandin) vîrus pê tê kutin. Lazime got hemu, hem ji hundirê wê û hem jî dervayê wê got ba bê pijandin. Lazime got heta ku li tu perçê got rengê pembe nemîne bê pijandin û hêk jî heta ku zerika wê hik bibe bê pijandin.

Divê heya gel ji vê yekê jî hebe; dema ku got û berhemên van teyr û tewalan ji bo pijandinê tên amade kirin lazime ava wan li tu titekî ku wê bi xavî bê xwarin nekeve. Kesên ku wê ji bo pijandinê gotê xav amade bikin lazime destê xwe ba bion û cîyên ku gotê xav lê ketîye an jî bi hêkên wan heywanan herimî be jî paqij bikin û ba bion. Ava germ û sabûn ji bo vê paqijkirinê bese.

Li herêm û deverên ku nexweî û opa mirîk û teyr û tewalan lê belav bûye lazime hêk bêy ku bên pijandin di nav xwarinan de bixavî neyêne xwarin.

Ev nexweîya teyr û tewalan bi xwarina pijandî belav nabe. Heta îro li tu deverê kes bi xwarina pijandî bi vê nexweîyê neketîye. Her mirîkên ku bi vê nexweîyê ketibûne jî dema gotê wan û hêkên wan ba hatîye pijandin û xwarin kes pê nexwe neketîye.

<< Vegere jora rûpelê



10. Gelo vîrus bi hêsanî ji teyr û tewalan derbazî mirovan dibe?

Na. Belê heta niha ji nav mirovan jî zêdeyî 100 kes bi vê nexweîyê ketine lê dema meriv hejmara heywanên ku bi vê nexweîyê ketine û hejmara merivên ku bi vê nexweîyê ketine dide ber hev balkê e ku hejmara merivên bi nexweîyê ketine gelek kêmtir e li ber heywanên ku nexwe ketine bi taybetî jî li cîyên ku adet e xelk mirîk û teyr û tewalan li kox û baxçeyên xwe xweyî dikin. Belê hêj nehatîye fam kirin ka gelo çima merivên ku vîrus gihîtye wan hin ji wan bi nexweîye ketine û yên din bi nexweîye neketine..

<< Vegere jora rûpelê


11. Ba e tirsa belav bûna bê sînorîya vê nexweîyê çi ye?

Nexweîyeke vegir ya gitî bi sê ertan destpêdiket ¡V viruseke nû derdikevît, mirov wê vedigirin û nexwe dikevin û mirovên dî wê nexweîyê jê vedigirin. Vîrusa H-5-N-1 du ji wan ertan hene ¡V Ew ji mirovan ra vîruseke nû ye û hêj li nav mirovan bi awayekî berfireh belav nebûye û pêtir ji 100 mirovan ew vegirtîye û nêzîkî nîvîya wan mirovan bi wê nexweîyê mirîne. Lê heger H5N1 bibîte vîruseke vegir ji mirovan bikarît bigehîte mirovên dî, çi kesî berevanî ji wê êê nîne.

Vêca hemî ertên ku ji bo belavbûna nexweîyeke vegir ya gitî pêwîst pêkhatîne ji bilî yekê: ku mirov wê êê ji hevdu vegirin. Hindî ku mercên nexwebûna mirovan hebin, ew îhtîmal dê her hebît. Ji ber belavbûna wê nexweîyê ji teyrûtewalan, ew xeter dê bi çend salên tên her wekî xwe bimînît.

<< Vegere jora rûpelê


12. Çi guhartin pêwîst in ku H-5-N-1 bibîte vîrûseke vegir ku mirov wê ji hevûdû vegirin?

Ew vîrus çêdibît ku bi du rêyan ji mirovekê bigehîte mirovên dî. Yek ji rêyan ew e ku heywanek an mirovek du cureyên vîrûsê her duyan vegirît û ew vîrûs di nav aneyên heywanekê an yên mirovekê da pêkve bimehin û vîruseke nû biafirînin. Ew vîrûsa nû çêdibît bibîte vîrûseke vegir û ji wî heywanî an mirovî xwe bigehînîte mirovên dî.

Bi rêya duwem, H5N1 çêdibît ji ya yekem hêdîtir biguhorît û bi nexwebûna mirovên dî, ew xwe çêtir bi aneyên mirovan verisûnît. Lê demê wê guhartina hêdî ya vîrûsê belkû pêtir derfeta dinyayê hebît ji bo peydakirina çarêyekê ji bo bersing girtina wê vîrûsê.

<< Vegere jora rûpelê



13. Girîngîya vegirtina sînordar ya wê vîrûsê ji mirovan bo mirovên dî çî ye?

Gelek kêm caran bît jî, li demê nexwebûna mirîkan ji mirovan vegirtina vîrûsa H5N1 û vîrûsên dî yên nexweîyên vegir qewimîye, lê ew ne cihê alozîyê ye. Çi caran ew vîrûs ji koma pêîn derbas nebûye û negihetîye mirovên wêvetir an li nav civakê nexweîyeke gitî hilneêxistîye. Ji agehdarîyên ji wan bûyeran dîyar e ji bo wesa nexwebûna kesekî têkilîyeke pir nêzîk bi mirovê nexwe ra hewce ye. Divêt bi kûrûdûrû lêkolînê li ser wan bûyeran biken lê hindî ku ew lêkolîn nîan biden ku jimara kesên ku ew vîrûs vegirtî ne sînordar e, bûyerên wesa nirxandina gitî ya Rêkxistîya Saxlemîya Cîhanî li ser xetera hilketina nexweîyeke vegir ya gitî naguhorît. Bi çend caran endamên heman malbatê êa balinde vegirtîye. Lê gelek caran zanyar nikarin bizanin ka wan endamên malbatê ew vîrus ji heman hewyanê û jêderên jîngehê vegirtîye, an ji hevdû vegirtîye.

<< Vegere jora rûpelê


14. Ev nexweîye çend xeter e?

Înfluenza teyr û tewalan nexweîyeke gelek bi xeter e. Pitî vîrusa H5N1 li gelek deverêt Asya belave bûyî, gefa hindê heye ku mirov pitir wê nexweîyê vegre. Hindî mirov pitir giriftarî wê vîrusê bibindê pitir di nav mirovan de belave bit. Vê domahîyê vîrusa H5N1di nav teyr û tewalêt kehî û kîvî belav bû, û eve bûye eger ku mirov pitir nexwe bibin.

<< Vegere jora rûpelê


15. Erê Egerêt dî hene ku cîhê xem û alozîyê bin?

Belê çend eger û sebeb hene. 

  1. Qaz û werdekêt xomalî diên vê vîrusê vegrin bêy ku li wan dîyar bit ku nexwein.  Di encam da vîrusa wê nexweîyê bi bêdengî di nav teyr û tewalêt dî belav dikin.
  2. Heke berê xwe bideyne vîrusa H5N1 ji sala 1997 heta serê sala 2004ê dê bînin ku di nav mikêt bo ceribandinê ew vîrus vegirtîne gelek bi xetertir e û bo demekî dirêjtir li jîngehê dimînit.
  3. Waye dîyar e ku vîrusa H5N1 nûke wan gîyanawera jî vedigrit ku berê diîyan xwe li ber wê vîrusê bigrin.
  4. Li bahara 2005ê 6000 teyr û tewalêt koçer li naverasta çînê ji ber vîrusa H5N1mirin ku eve jî bo wê herêmê ne adetî bû.  Berî hingî hatibû bihîstin ku sala 1961ê li baûra Efrîqa ji ber vîrusa H5N3 û li Hong Kong li zivistana 2002 û 2003 teyr û tewal ji ber vîrusa H5N1 miribûn.

<< Vegere jora rûpelê


16. Ji ber çi mirov ji van nexweîya ditirse?

Înfluenza teyr û tewalan bi sanahî belav dibit, û demê li erdekî belav bû diêt zî li welatêt din jî belave bit, bi taybet bi rêka hatin û çûna xelkî bi firokan. Nûke weye dîyar e hemî welatan ji ber vê nexweîyê xo amade kiriye û pêngav havêtine ku nehêlin ev nexweîye li welatêt wan belave bit û heke belave bû, divîya çi bikin.

<< Vegere jora rûpelê


17. Giringtirîn nîan û berjengêt dest pê kirna nexweîyê çine?

Berjenga herî giring ya dest pê kirna nexweîyê ewe demê jimareka xelkî, li yek cihî û demekê kurt, nîanêt wekhevêt nexweîyê hene, manaya vê jî ewe ku vîrusa nexweyê li mirov bu mirovî dête veguhastin. Herwesa tubûna karmendên saxlemîyê eger çareserîya nexweêt tûbuyî vayorsa H5N1 biken, nîana veguhastina nexweîyê li mirovane. Pitî serheldana van nîana, tivye yekser lêvekolîn liser her keysekê bi cûda bête kirn da ew nexweî bête pitrast kirn û jêderê nexweîyê bête dyar kirn.

<< Vegere jora rûpelê


18. Piroseya pêve birn û berhem înana derzî ya dijî nexweîyê gehitîye kîve?

Derzîyêt dijî nexweîyê hêta ne amadene. Hersal derzî bu persîvêt werzî dêne berhem înan, lê mirovî dijî nexweîyê naparêzin. Herçende derzî dijî vîrusa H5N1 li jimareka welatan dête pêve birn, lê ev derzîye li bazarêt dermansazîyê bu firutine ne amadene û we bawer nahête kirn ku heta belav bûna naxweîye ev derzîye bi alyekê ber fireh nehête be kirn.

<< Vegere jora rûpelê

19. J bo saxkirina nexweîyê çi derman henin?

Du dermanên hene (ku herdu jî celb û cûrên ji dermanên zekemê ne) dikarin iddet û dema vê nexweîyê dema ku di demsalan de peyda dibe kêm bikin. Ev herdu dermanên ku yek jê navê wê Oseltamivir e (lê li dikkanan bi navê Tamiflu tê firotin) û ya din jî navê wê Zanamivir e (û ev jî li dikkanan bi navê Relenza tê firotin). Tesîr û fêyda van dermanên zekemê ango persîvê heye eger di destpêka nexweîyê de, 48 saet pitî îaretên nexweîyê xuya bikin bên vexwarin. Celeba vê nexweîyê ya ku bi merivan re çêdibe eger derman di destpêka nexweîyê de bê bikaranîn dibe ku meriv pê sax bibin lê belê hêj agahîya li ser vê mijarê gelekî kêm e di saxberîyê de. Wisa çaverê tê kirin ku vîrusa H5N1 li hember dermanên zekem ango persîvê sist û hessas be. Canê însan dibe ku li hember dermanên zekemê xwe bi parêze û nehle tesîra derman bigihîjê belê kêm caran titên bi vî awayî çêbûne û di dema belavbûna vê nexweîyê de dibe ku bi hin kesan re ev rew bê dîtin.

Dibe ku cureke kevn ya dermanên li dijî persîv ango zekemê yên ku di saxberîyê de ji wan re dibêjin inhibitorên M2 yên bi navên Amantadine û Rimandtadine ji bo vê nexweîya belav bên bi karanîn belê bedena merivan li dijî vanan dikare zûbizû xwe biparêze û tesîra wan ji binî hilîne. Hin meriv, hêj ji vêga ve canê wan dest bi xwe parastinê kiriye li hember van dermanan belê eger vîrus tevlî hev bibe dibe ku tesîra dermanên bi inhibitor M2 li serê hebe.

Pirsgirêka çêkirina dermanên zekemê yek jê çêkirina wan gelek kêm e û ya din jî ku çêbikin jî bi buhayeke gelek giran têne firotin. Bi derfetên vê demê yên ku ev dermana bi navê Oseltamivir pê bên çêkirin (her ku çar qat zêde jî bûne) tenê meriv dikare %20ê nexweên li hemu dinyayê pê sax bike. Çêkirina Oseltamivir gelekî li hevketî ye û dem jê re lazime û ne hêsan e ku ji bilî cîyê ku lê çêdibe li cîyên din jî bên çêkirin.

Heta vê demê rewa herî giran di nav nexwean de ya ku xelk pê mirine ji ber tesîra vîrusê bûne û bi antîbîyotîkan nayêne saxkirin. Belê her ku ev zekem bi kêm girtina sîpelankan yegcar li hev dikeve jî antîbîyotîk dikarin meriv ji mirinê xelas kin di dema dereng ya nexweîya firikê da. Rêkxistîya Saxlemîyê ya Cîhanî îretê li welatan dike ku berî nexweî lê destpêbike çiqas dikarin bila ewqas antîbîyotîkan li welatê xwe zêde derînin.

<< Vegere jora rûpelê


20. Rêkên bersîngirtina nexweîyê çine?

Kes nizanît ka ev nexweye diêt bête ragirtin an ne. Batirîn rêk bu bersîngirtina nexweîyê ew e ku vîrus ji balindeha bête jinav birin. Lê ik û gûman hene ku ev bizav li paerojeka nizîk bi serkeve.

Heta destpêka sala 2006 dê dermanêt dijî nexweîyê bi destê Rêkxistîya Saxlemîya Cîhanî keve ku nizikî têra 3 milyon kesan diket. Ev dermane diêt bête bikar înan li demê belav bûna nexweîyê bu kêm kirina metirsîya nexweîyê û ragirtina belave bûna wê, heta gehitina derzîyêt dijî vê nexweîyê. Serkefitina vê rêkê ku çi caran nehatîye taqî kirin an ceribandin li ser cûr û karvedanêt vîrusê dimînit ku neêt pê wext bête zanîn. Serkeftina vê piroseyê herwesa li ser çewanîya zêrevanî kirin û pêdaçûna nexweîyê dimînit.

<< Vegere jora rûpelê


21. Çi pênîyazîyêt Rêkxistîya Saxlemîya Cîhanî hene bo Êa Mirîkan?

Li meha heyt ya sala 2005ê Rêkxistîya Saxlemîya Cîhanî çend belgename andin bo pênîyaz kirina agahdarîyên di derbarê xwe parastina ji Êa Mirîkan û digel çend îretan ku welatên cîhanê wergirin bo parastinê ji vê nexweîyê.

<< Vegere jora rûpelê


22.  Erê Cîhan amadeye bi rengekî temam bo parastinê dijî nexweîya mirîkan?

Rêkxistîya Saxlemîya Cîhanî dibêje cîhan ne amade ye bo rawestandina nexweîyê û dibêjit rêkxistîyê hudarî da hemî welatêt cîhanê bo parastinê belê bes 40 welatan bersiva wan da û rêkêt parastinê wergirtin belê welatêt dî çi rêkêt parastinê ne wergirtin. Gelek welatêt cîhanî yêt hejar neên dermanan û aletêt parastinê bikirin yan jî hebin û eve alozîyeke girîng e bo me hemîyan.

<< Vegere jora rûpelê